İdris-i Bitlisi Kimdir Hayatı

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

İdris-i Bitlisî (1457? – Kasım 1520)
Kürt asıllı Osmanlı tarihçisi, devlet adamı, şair ve müellif

Erken Yaşamı ve Ailesi

İdris-i Bitlisî, 21 Safer 861 / 18 Ocak 1457 Salı günü doğmuştur. Doğum yeriyle ilgili farklı görüşler bulunsa da, son araştırmalarda Tahran’ın güneyindeki Rey’in Sulukân kasabası öne çıkmaktadır. Bazı kaynaklar ise Bitlis veya Diyarbakır’ı doğum yeri olarak göstermektedir. Babası, Bitlisli tanınmış bir alim ve şeyh olan Hüsâmeddin Ali’dir. Hüsâmeddin Ali, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın sarayında görev yapmış, başkent Tebriz’e taşınmıştır. Annesi hakkında kesin bilgi bulunmamaktadır.

İdris-i Bitlisî’nin eşi Zeynep Hatun’dur. Kaç çocuğu olduğu bilinmemekle birlikte, Ebülfazl Mehmed Efendi ve “Emîrek” mahlasıyla bilinen bir diğer oğlunun varlığı kaydedilmiştir. Ebülfazl Mehmed, babası gibi alim ve devlet adamı olup I. Süleyman döneminde önemli görevlerde bulunmuş, hac yolculuğu sırasında Şam’da vefat etmiştir.

Eğitimi ve Akkoyunlu Sarayı’ndaki Görevleri

İdris-i Bitlisî, çocukluk ve gençlik yıllarında iyi bir eğitim almış, ancak eğitim aldığı hocalar ve kurumlar hakkında net bilgi bulunmamaktadır. 1469 yılında babasıyla birlikte Tebriz’e taşınmış, burada Akkoyunlu hükümdarları Yakup Bey, Rüstem ve Elvend Bey’in hizmetinde nişancı, divan kâtibi ve şehzade lalası olarak görev yapmıştır.

Osmanlı’ya İltica ve Saray Hayatı

Safevîler’in Şah İsmail önderliğinde Akkoyunlu Devleti’ni sona erdirmesiyle birlikte, İdris-i Bitlisî Safevî takibatından kaçarak Osmanlı topraklarına sığınmıştır. II. Bayezid, onu daha önce Akkoyunlu hükümdarı Yakup Bey için yazdığı bir tebrik mektubundan tanımakta ve takdir etmekteydi. Osmanlı sarayında iyi karşılanan İdris-i Bitlisî’ye maaş bağlanmış, kendisi II. Bayezid’in özel kâtibi ve nişancısı olarak görevlendirilmiştir.

Edebi ve Tarihî Faaliyetleri

II. Bayezid’in isteği üzerine Osmanlı hanedanını konu alan büyük bir Farsça tarih eseri olan Heşt Behişt’i kaleme almıştır. Eserini 1506 yılında tamamlayarak padişaha sunmuştur. Ancak eser, devlet erkanı tarafından gereksiz yere uzatıldığı ve edebi bölümlerinin başka kaynaklardan alıntılandığı gerekçesiyle eleştirilmiştir. Bu durum, İdris-i Bitlisî’nin saray çevresiyle ilişkilerini zedelemiş ve kendisini haksızlığa uğramış hissetmesine yol açmıştır. Bu nedenle Hac yolculuğuna çıkarak saraydan uzaklaşmayı tercih etmiştir.

Dil ve Edebiyat

İdris-i Bitlisî, Farsça, Arapça ve Türkçe dillerinde şiirler yazmış, tüm şiirlerinde “İdris” mahlasını kullanmıştır. Eserlerinde hem tarihî hem de tasavvufî ve edebî yönü güçlüdür.

Vefatı ve Mezarı

İdris-i Bitlisî, Kasım 1520’de İstanbul’da vefat etmiştir. Mezarı, Gümüşsuyu’nda Kerim Ağa Sokağı ile Gümüşsuyu Caddesi’nin kesiştiği noktada yer almaktadır.

Başlıca Eserleri

Telif Eserleri:

• Heşt Behişt
• Selimnâme
• Risâle-i Bahâriyye (Rebî’u’l-ebrâr)
• Mir’âtü’l-‘uşşâķ
• Mecmû’a-i Münşe’ât
• Ķānûn-ı Şâhenşâhî
• Risâletü’l-ibâ ‘an mevâķı’i’l-vebâ
• Risâle fi’n-nefs
• Şerĥu esrâri’ś-śavm
• Münâžaratü’ś-śavm ve’l-‘î
• Mirâtu’l-cemâl
• Kaśâ’id ve münşe’ât ve mürâselât
• Münâžara-i ‘Işķ bâ ‘Aķl

Şerh ve Haşiyeler:

• Haķķu’l-mübîn fî şerĥi Ĥakkı’l-yaķīn
• Hâşiye ‘alâ Tefsîri Beyżâ

Çeviri Eserleri:

• Terceme ve Tefsîr-i Ĥadîŝ-i Erba’în
• Terceme ve Nažm-ı Ĥadîŝ-i Erba’în
• Tercüme-i Hayâtü’l-Hayavan