Babek el-Hürremî ve Hürremiye Hareketi: Dinî-Siyasî Bir Başkaldırının Tarihsel Arka Planı

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Özet

Bu makale, 9. yüzyılda Abbâsî Halifeliği’ne karşı yürütülen en uzun soluklu isyanlardan biri olan Babek el-Hürremî liderliğindeki Hürremiye hareketini tarihsel, sosyo-dinî ve ideolojik yönleriyle ele almaktadır. Hareketin kökenleri, inanç sistemi, lider kadrosu, isyan süreci ve sonuçları; dönemin kaynakları ve modern araştırmalar ışığında incelenmektedir.

Giriş

İslam tarihinin erken dönemlerinde ortaya çıkan mezhepsel ve siyasal hareketler, yalnızca dinî farklılıkların değil, aynı zamanda sosyo-ekonomik ve etnik gerilimlerin de yansımasıdır. Bu bağlamda Hürremiye hareketi, Abbâsî yönetimine karşı gelişen en dikkat çekici başkaldırılardan biridir. Hareketin lideri Babek el-Hürremî, 816–838 yılları arasında Azerbaycan merkezli bir isyan yürütmüş ve Abbâsî ordularına karşı ciddi başarılar elde etmiştir.

Hürremiye Mezhebinin Kökeni ve Düşünsel Arka Planı

Hürremiye mezhebi, köklerini İran coğrafyasına özgü dinî-felsefî geleneklerden alır. Hinduizm, Maniheizm, Zerdüştlük ve özellikle Mazdekîlik bu düşünsel temeller arasında yer alır. Nizâmülmülk’ün Siyasetnâme adlı eserinde, Hürremiliğin kurucusu olarak Mazdek gösterilir. Ancak mezhebin kurucusu, adı ve menşei hakkında kaynaklar arasında ciddi farklılıklar bulunmaktadır. Hürremilere ait özgün bir yazılı metin günümüze ulaşmamıştır; bu da inanç sistemlerinin büyük ölçüde dış kaynaklardan aktarıldığını göstermektedir.

Babek’ten Önce: Sanbaz ve İlk İsyanlar

Hürremiler, Babek’ten önce de isyan girişimlerinde bulunmuşlardır. İlk büyük kalkışma, Sanbaz adlı bir liderin öncülüğünde Horasan’da gerçekleşmiş, ancak 70 gün içinde kanlı bir şekilde bastırılmıştır. Bu başarısızlık sonrası Hürremiler uzun süre örgütsüz ve dağınık bir halde kalmışlardır.

Babek el-Hürremî: Kimlik, Köken ve Liderliğe Yükseliş

Babek’in etnik kökeni ve kimliği hakkında farklı rivayetler mevcuttur. Fars, Azeri ve Kürt kaynaklar onu kendi ulusal kimlikleriyle özdeşleştirmeye çalışmışlardır. Adının Hasan olduğu, Babek ismini sonradan aldığı, babasının ise Abdullah b. Muhammed, Sasan ya da Matar adlı bir kişi olduğu yönünde çeşitli görüşler vardır. Çocukluğu çobanlıkla geçmiş, Tebriz’de eğitim almış, ardından Hürremilere katılmıştır. Cavidan’ın ölümünden sonra onun dul eşiyle evlenerek liderliği pekiştirmiştir.

Babek Ayaklanması (816–838)

Babek’in liderliğinde Hürremiler 816 yılında silahlı isyana başlamışlardır. 22 yıl süren bu ayaklanma boyunca Abbâsî Halifeliği’nin gönderdiği altı büyük orduyu mağlup etmiş, isyan Bağdat’a kadar yaklaşarak halifelik için ciddi bir tehdit oluşturmuştur. 833 yılında Halife Mu‘tasım, isyanı bastırmak için büyük bir ordu sevk etmiş, nihayet 838 yılında Babek yakalanarak Samarra’da işkenceyle idam edilmiştir. Bu olaydan sonra Hürremiye hareketi zayıflamış ve dağılmıştır.

Hürremiye’nin İdeolojik Hedefleri

Kaynaklar, Babek’in hedefleri konusunda farklı görüşler sunar. Markizi’ye göre Babek, İslam’ın siyasi egemenliğini yıkmak istemiştir. Zehebî ise onun Mecusiliği yeniden canlandırma amacı taşıdığını belirtir. Hürremiye’nin eşitlikçi ve mülkiyet karşıtı yapısı, Mazdekî etkilerin sürdüğünü göstermektedir.

Sonuç ve Tarihsel Miras

Babek el-Hürremî’nin isyanı, Abbâsîler için yalnızca bir güvenlik tehdidi değil, aynı zamanda ideolojik bir meydan okumaydı. Her ne kadar isyan bastırılsa da, Abbâsî Halifeliği’nin merkezî otoritesinin zayıflamasına katkı sağlamıştır. Babek’in şahsiyeti ve mücadelesi, günümüzde hâlâ çeşitli halklar tarafından sahiplenilmekte ve direnişin sembolü olarak anılmaktadır.

Kaynakça

1. Ebülfez Elçibey, Babek ve Azerbaycan Direniş Hareketinin İlk Dönemleri
2. Houlih Mehdi Zain Alabden, Babek İsyanı ve Abbasiler Açısından Sonuçları
3. Sabahattin Çelik, Abbasiler Döneminde Hürremiye Mezhebi ve Babek İsyanı
4. Bernard Lewis (1991), The Political Language of Islam, University of Chicago Press
5. Roger M. Savory, Encyclopaedia of Islam, “Kizil-Bash”, Online Edition 2005
6. İbn Nedim, Kitâbü’l-Fihrist; Taberî, Tarihü’r-Rusul ve’l-Mülûk; Dineverî, Ahbârü’t-Tıvâl